Herrialde gutxik dute Espainiakoa bezain zintzoa den parlamentarismoa. Botoaren diziplina haustea oso ezohikoa da. Hala ere, aste honetan Konstituzio Auzitegia, Arartekoa eta Kontu Auzitegia berritzeak hamaika haustura eragin ditu botoaren diziplinan, eta oso eztabaida garratzak izan dira. Badirudi gauza bakar batean dagoela adostasuna: inor ez dela pozik atera. Zenbaitek ez dute berritze hori babestu nahi izan, beste zenbaitek babestu dute nahiz eta nazkatuta egon, eta hainbatek babestu egin dute, baina hautagairen bat kontzienteki objektatuz. Eta pandemiaren traumatik errekuperatzen saiatzen den herrialde bati zerbait komeni ez bazaio, prozesu horrek sortu duen atsekabearen sentsazioa da.

Arduradun bila hasten bagara, zaila izango da akordio batera iristea, baina kasu horietan ona da intuizioari eustea eta egoera desblokeatzeko interes gutxien zuen alderdia zein zen galdetzea, instantzia horietan mantentzen zuen eraginaren pisua galduz. Baina, erantzukizunez gain, uste dut beharrezkoa dela krisiari aukera gisa heltzea, sintoma ondo diagnostikatuz eta terapia egokia bilatuz.

Nahiko adostasuna dago Estatuko goi-magistraturak berritzeari ez zaiola behar bezala heldu adierazten denean. Batzuek uste dute arazo hori konponduko litzatekeela erakunde horiek arautzen dituzten lege organikoak eta izendapen sistema aldatuz. Nire ustez, errezetatu aurretik, diagnostiko egokia egitea komeni da; eta nire diagnostikoa da arazoa ez dagoela erakunde horiek arautzen dituzten arauetan, baizik eta arau horiek nola inplementatzen diren. Pertsona egokienak hautatzea eskatzen du Legeak, parlamentu-gehiengo oso kualifikatuen bidez. Arazoa inplementazioan dago; izan ere, hainbat hamarkada daramate “kromoen trukea” izenez ezagutzen den moduan egiten, eta sistema horretan ez dira beti egokienak proposatzen, eta konexio alderdikoienak dituzten hautagaiak hautatuak izateko aukera gehiago dituzte eta.

Konstituzioak edo erakunde horiek arautzen dituzten lege organikoek ez dute horrelakorik eskatzen. Aitzitik, bere espirituari huts egitea suposatzen du. Beraz, legea aldatzen bada eta lege berriaren espirituari iruzur egiten jarraituz gero, berdin segituko dugu. Bestalde, eredua zuzendu dezakegu egungo lege-erregulazioari eutsiz eta legeak jasotzen duen agindua betearazteko modua soilik aldatuz. Horretarako, urteak dira defendatzen ari naizela Podemosek 2015eko hauteskunde-programan txertatu zuen sistema bat. Sistema horri "baztertze kuotak" izena jar geniezaioke. Ez da beharrezkoa legea aldatzea, ezta alderdien “eragin kuotak” aldatzea ere; nahikoa litzateke haien arteko negoziazio-sistema aldatzea; horrela, alderdi bakoitzak ezingo lituzke proposatu hurbilen dituen eta aldeko joera handiena duten hautagaiak, eta, bestalde, negoziazioak isilpean ez egitea ere beharrezkoa litzateke; aitzitik, izendapenen parlamentu-batzordean bertan egin beharko lirateke. Batzorde horretan, hasteko, pertsona kualifikatuen zerrenda zabal bat osatuko litzateke, eta alderdi bakoitzak bere parlamentu-erakundearen arabera dagokion kuotarekiko proportzionala den kopurua baino ezingo luke baztertu zerrenda horretatik. Alderdi ezberdinek kuoten proportzioan gehien arbuiatu dituzten hautagaiak behin eta berriz baztertu ondoren, azkenean gutxien baztertu dituztenak bakarrik geratuko lirateke. Ez lituzke inork zehazki izendatuko, eta, beraz, ez lukete inorekin inolako zorrik edukiko.

Horrelako sistema batekin, ez litzateke bermatutuko beti onenak aukeratzea, egungo sistemarekin batzuetan hautagai egokiak aukeratu ahal izatea ezinezkoa ez den bezala. Baina aukeraketa orain dagoen moduan, epe luzerako joeraren emaitza da alderdiekiko hurbiltasuna saritzen dela eta independentziaren balioa zigortzen dela. “Izendapen kuoten” sistemaren ordez, «Errefusaren kuota» sistema erabiltzen badugu, askoz ere aukera handiagoa dago onenek eta erosezinenek har ditzaten kargu horiek, desegokienak baztertzen direlako; izan ere, prozesutik kanpo geratzen dira mesfidantza gehien pizten dutenak. Laburbilduz, kuotak existituko lirateke oraindik ere, baina ez lirateke aldeko hautagaiak inposatzeko tresna, eta mesfidantza gehien eragiten duten hautagaiak baztertzeko baliagarriak izango lirateke.

Hori egin daiteke; eta oraintxe bertan ere egin liteke, magistratura guztiek arautzen dituzten legeen erreforma korapilatsuen zain egon gabe. Bihar bertan Botere Judizialaren Kontseilu Nagusia berritzeari ekin lekioke. Alderdiek demokrazia berroneratzeko borondatea erakustea eta erakundeetan adiskidekeriaren bizio itsusia praktikatzeari uko egitea besterik ez da behar.

COVID-19aren pandemiak eta krisi sozial eta ekonomikoak markatuta jarraitzen du 2021. urteak. Emakumeei bizitza duin eta segururik eskaintzen ez dien sistema patriarkalari eusten dion genero-desberdintasun egoera areagotu egin da. Hori dela eta, azaroaren 25ean, Indarkeria Matxisten Aurkako Nazioarteko Egunean, beharrezkoa da gogoratzea eta oihu egitea indarkeria matxistek oraindik ere pandemia izaten jarraitzen dutela, eta populazioaren erdiari eragiten diola.

Euskadin, 2021ean, indarkeria matxistaren biktima izan diren 4.005 emakume zenbatu dira bide ofizialen bidez. Horietatik, 2 hil dituzte bikotekideek, 2.838k jasan dituzte bikotekideen edo bikotekide ohien aldetik eragindako indarkeria matxistak, 853k jasan dituzte familia barruko indarkeriak, bikote-harremanak kontuan hartu gabe, eta 312k sexu-askatasunaren aurkako eraso espezifikoak jasan dituzte beren familia-eremutik kanpoko gizonen eskutik. 1.118 emakume hil dituzte Estatuan 2003ko urtarrilaren 1etik (egun horretan hasi ziren zenbatzen bikotekideek edo bikotekide ohiek egindako emakumeen hilketak), eta 37 emakume hil dituzte aurten, guztiak gizonen esku. Gobernuaren Genero-indarkeriaren aurkako Ordezkaritzaren datu ofizialen arabera, bi emakumetik batek indarkeria jasan du bizitzan zehar emakume izate hutsagatik, eta azken hamabi hilabeteetan, 374.175 emakumek jasan dute indarkeria fisikoa eta/edo sexuala bikotekidearengandik. Datu horiek erakusten dute indarkeria matxistak direla gaur egun giza eskubideen urraketarik ohikoena, bai Estatuan, bai Euskadin. Eta bide ofizialetatik jasotako datuek egoera oso larria erakusten duten arren, badakigu estatistikek ez dutela errealitatea islatzen, eta ez dutela kontuan hartzen indarkeria matxisten konplexutasuna; izan ere, hainbat modutan eragiten digun egiturazko menderatze-sistema bat da, zeharkatzen gaituzten desberdintasun-ardatzen arabera.

Indarkeria matxisten benetako tamaina ezagutzeko xedeaz, Estatuko Gobernua 2022an indarkeria bikarioak, sexu-indarkeriak, sexu-esplotazioak, familia-indarkeriak eta gizarteindarkeriak eragindako feminizidioak indarkeria matxistatzat hartzen hasiko da. Estatistiken aldaketa horri esker, zifrak gehiago hurbilduko dira errealitatera, eta, beraz, askoz handiagoak izango dira.

Mugimendu feministek urteak daramatzate indarkeria matxista mota ugari daudela aldarrikatzen, eta benetako garrantzia bikotekidearen edo bikotekide ohiaren inguruko hilketetara eta indarkeria fisikora soilik murrizten jarraitzen badugu, ezingo ditugu inoiz desagerrarazi. Ezinezkoa da horiek amaitzea, ez badugu barneratzen indarkeria matxista horiek ikusezinagoak diren beste batzuek -era guztietako bideek eragindako indarkeria sinbolikoek- sostengatzen dituztela. Indarkeria sinbolikoak, indarkeria psikologikoak, hitzezkoak, fisikoak, sexualak, indarkeria bikarioa, instituzionalak eta abar eragiten dituztenak. Indarkeria fisikoa edo sexu-indarkeria jasan duten emakumeen %96,9k adierazi du indarkeria psikologiko edo ekonomikoren bat ere jasan duela.

Garrantzitsua da izebergaren puntan ez geratzea. Indarkeria matxisten aurpegi eta sakonera guztiak landu behar dira; hori egiten ez badugu, ezingo ditugu inoiz desagerrarazi. Hamarkadak daramatzagu bikotekideek edo bikotekide ohiek egindako emakumeen hilketak salatzen eta agerian uzten, baita bortxaketen gorakada ere, eta horri esker, herritar gehienek indarkeria matxista gisa identifikatzen dute. Ezin ditugu aipatu gabe utzi, baina indarkeria motak zabaltzeko unea da, errealitatea ikusarazteko unea; izan ere, bizi garen gizarte matxistak indarkeria sinbolikoan oinarritutako egitura izaten jarraitzen du. Sustraira joaten ez bagara, gainerako indarkeriak sostengatzen, normalizatzen eta existitzea ahalbidetzen duten indarkeria ikusezinetara, ez dugu inoiz amaituko bortxatzen gaituen, erasotzen gaituen, hiltzen gaituen sistema patriarkal kapitalistarekin, emakume izate hutsagatik.

Euskadiko Podemos Ahal Dugu-k bat egiten du Euskadiko mugimendu feministek deitutako ekitaldiekin, eta militantzia osoa gauza bera egitera animatzen dugu. Batzar Nagusietatik emakumeen aurkako indarkeria matxistak fenomeno estrukturala eta politikoa direla salatzen dugu, eta horregatik funtsezkoa da emakumeen oinarri materialak, sinbolikoak eta diskurtsiboak ezagutzea eta ikusaraztea. Matxismoaren eta patriarkatuaren eguneroko oinarriaren modu guztiak zalantzan jarriz bakarrik desagerrarazi ahal izango ditugu indarkeria matxistak.

Indarkeria matxisten aurka, bizitza feministak!

Gora emakumeon borroka!

10 urte bete dira ETAren amaieratik. Hamarkada bat, Euskal Herriak Eu-ropan dagoen indarkeria politikoaren azken fokua itxi zuenetik. Ez da den-bora luzea igaro egun horretatik, baina gauza asko gertatu dira; besteak beste, Podemos sortu da, Euskadin dagoen ETAren osteko alderdi bakarra. Ezaugarri hori ez da hutsala, alderdia iraganeko motxilarik eta oztoporik gabe jaio da, inolako zorrik gabe, eta, horri esker, etorkizunari begira dago, giza eskubideen defentsari errotik lotuta. ETAren indarkeriari dagokionez, ibilbide eta esperientzia desberdinak dituzten pertsonen elkargunea da, baina oinarri komun bat du, eta gizarte bidezkoagoa eta giza eskubideekiko begirune handiagoko eraikuntza kolektiboa ahalbidetzen du.

Hamargarren urteurrenaren aste honetan albisteak bata bestearen atzetik iritsi zaizkigu, besteak beste, Bilduk eta Sortuk adierazpen bat egin dute ETAren biktimen mina eta pairamena aitortzeko. Ez zuen inoiz gertatu behar gertatutakoa, eta adierazpen hori aurrerapen nabarmena da. Era be-rean, nabarmendu nahi genuke bakearekiko konpromisoak uste etiko sa-konari erantzun behar diola. “Horrek ez zuen inoiz gertatu behar” esamol-dearen ondorio logikoa da zerbait hori bidegabea dela, errore bat, eta, beraz, ez dela berriro gertatu behar. Pertsona batek bere ideia politikoak baino gehiago balio du.

Podemosetik beti izan dugu argi bidea, eta pozik gaude gero eta sentsibilitate politiko gehiagok bat egiten dutelako bide horrekin. Gure ikuspegia mahai baten irudiaren bidez irudika dezakegu. Lau hankek eusten diote, eta gaineko ohola nahikoa sendoa du, gainean hainbat objektu jartzeko modukoa delako. Mahaiari eusten dioten lau hankak hauek dira:

1. Justizia trantsizionalaren printzipioak: egia, justizia, erreparazioa eta ez errepikatzeko bermeak edozein giza eskubideen urraketaren biktimarentzat.

2. Gizarte-ehuna berreraikitzea: indarkeria-egoera orok sortzen duen zauri soziala sendatzea, tokikoa horretarako gune pribilegiatutzat hartuta.

3. Memoria inklusiboa: iraganarekiko memoria kritikoa eraikitzea defendatzen dugu, sufrimendu guztiekin inklusiboa dena. Kontua ez da gertatutakoaren “historia ofiziala” egitea, baizik eta gizartea gertaerak etikoki ulertzeko batzen duen memoria partekatua egitea.

4. Biktimen duintasuna: giza eskubideen urraketa jasan duten pertsona guztiek, biktimarioa edozein dela ere, errespeturako eta errekonozimendurako eskubidea dute, eta horrek barne hartzen du gizaki gisa duintasuna babestea, edozein birbiktimazio-prozesu saihestuz.

Lau zutabe horiek dira lan egitea ahalbidetzen digun espazioaren oinarria, zeina kasu honetan Giza Eskubideen eta bakearen kulturaren ikuspegia baita.

Etorkizunari begiratzea eta galdera berriak egitea tokatzen da, hala nola, zein da hurrengo belaunaldiei utzi nahi diegun herentzia? Edo, bake-prozesuak hasten dituzten beste herri en kasuan, zein dira baliagarriak izan daitezkeen ikaskuntzak? Latinoamerika bezalako beste leku batzue-tako esperientzien funtsezko bi alderdi dira gertatu zenaren zentzua eta memoria, alegia gertatutakoa gogora ekartzea.

Lehenengoari dagokionez, pertsona guztiok, bai eta gizarte osoak ere, eki-taldiak baloratu behar ditugu, iraganeko gertaerei zentzua eman. Gertatu zena zergatik gertatu zen galderari erantzutean datza. “Gertatu zenari” bu-ruzko narratiba desberdinak artikulatzeko gaitasuna erabakigarria izango da etorkizuneko bizikidetzaren definizioan. Hala ere, bada zergatia bezain garrantzitsua den beste galdera bat, zertarako. Zertarako ETAk eragindako hainbeste min eta sufrimendu?

Bigarrenari erreparatzen badiogu,memoria, egungo seinaleak, iragandako denbora gorabehera, ez dira onak. Gero eta gehiago erabiltzen da “kontakizunaren bataila” kontzeptua, eta badirudi berriro gatazkara garamatzan logika horretan kokatu garela. Badakigu memoria gizarte-eraikuntza bat dela, eta, azkenean, imajinario kolektibo bat ezartzen duela gizartean. Iru-diteria kolektibo horretan, litekeena da helburu politikoak dituen indarke-riarik eza presente egotea, bai eta bizitako sufrimenduen tragikotasuna ere, hala ere, eta gertatu zenaren zentzuari buruz aipatu dugun lehen alderdia-rekin lotuta, zein da ETAren indarkeriaren balorazio etikoa, morala eta bai-ta testuingurukoa ere? Bidegabea izan al zen? Inoiz gertatu behar ez zen errorea izan al zen? Saihets zitekeen? Euskadiko Podemos Ahal Duguren-tzat, erantzuna baiezkoa da, baina ezin dugu ahaztu iraganeko memoria eta narrazio orok moral bat dakarrela berekin, eta, beraz, osagai ideologiko ba-tekin eta historiaren nolabaiteko filosofiarekin batera datorrela.

Nola bideratu memoriaren gaia? Lehenik eta behin, pentsatuz ez dagoela oroimen bakar bat, asko baizik. Pairatutako sufrimendu desberdinen mina-ren memoriaz ari gara, indarkeriak eragindako pertsona adinakoak. Er-rekonozimendua eta erreparazioa da aurre egiteko modua. Baina defentsa-memoriak ere badaude (nire sufrimendua eta nire ustez nireak direnak ba-liagarriak dira, baina ez besteenak), baita memoria iraingarriak ere (bikti-mei kalte egiten dietenak).

Euskadiko Podemos Ahal Dugu-tik memoria inklusibo baten aldeko apus-tua egiten dugu, sufrimenduak onartzeaz gain, espazio partekatu bat eraikitzen saiatzen dena. Kontua ez da gertatutakoaren historia ofiziala egitea, baizik eta gizartea gertaerak etikoki ulertzeko batzen duen memoria partekatua egitea. Kontua da gizartean sentsibilitate handiagoa sortzea eta indarkeria eta sufrimendua kritikatzea, beti bidegabea baita. ETAren a-maieraren beste hamarkada bat betetzen denean egin dezakegun ospakizu-nik onena da.

Aurrekontuak edozein administraziotan, eta Estatuan ere bai, kontuak zehazteko eta Gobernuari babesa ematen dion “argazkia” irudikatzeko unea izateaz gain, beharrezko tresna dira politika zehatzak errealitate bihurtzeko eta jendearen bizitza hobetzeko neurriak abian jartzeko, are gehiago pandemia osteko egoera batean. Beharrezko susperraldi ekonomikorako tresna erabilgarria izateaz gain, justizia sozialerako eta erreparaziorako ere balio behar dute.

Podemos Euskadin argi daukagu hori, eta hortik datorkigu gure parte-hartze handia eta konpromisozkoa zeregin horretan, aste hauetan eta hurrengoetan ere bai.

Aurrekontuen negoziazioari aurre egin behar diozunean, beti gehiegi izaten dira landu beharreko gaiak, euskal herritarren beharrak asko baitira. Lan erreforma, Yolanda Díaz negoziazio hau gidatzen ari dela, oso gertu dago, ez dago zalantzarik urtea amaitu baino lehen aterako dela, kotizazio gabeko pentsioen igoera, Etxebizitza Legeari buruzko akordioa eta sozietateen gaineko zergaren gutxieneko %15eko igoera ere dira ditugun gaietako batzuk.

Hori esanda, argitu beharra dago ez dugula gure lana amaitu, gai batzuk aspalditik daude konpontzeke, justiziazkoak direlako eta, horregatik, Podemos Ahal Dugu-n kezka handia eragiten dute. Horietako bat amiantoaren biktimak konpentsatzeko funts bat sortzea da.

Amiantoa agente kantzerigenoa da eta Euskadin langile asko bizi izan ziren hamarkada askotan. Langileak dira mesotelioma izeneko minbizi mota baten biktima nagusiak, lan-munduari lotutako gaixotasuna da ia kasu guztiak amiantoak eragiten dituelako. Amiantoaren ondorioz gaixotu zirenak ez ziren konturatzen egunero, lanera zihoazenean, soldata irabaztera zihoazenean, zementuzko mikrofibraz kutsatzen zirela, mikrofibra horiek biriketan txertatzen zitzaizkiela eta heriotza-epai irmoa zela beraientzat. Eta gauza bera gertatzen da gaur egun gaixotzen ari direnekin. Benetako tragedia da. Ez da bidezkoa pertsona bat hiltzea  bere bizimodua ateratzen saiatzeagatik.

Euskadin, industria-jardueraren ondorioz (garraioak, siderurgiak, ontziolak...), oso ondo ezagutzen ditugu amiantoaren ondorio hilgarriak. Adibidez, Gipuzkoan gehien fakturatzen duen enpresak, CAFek, 85 hildako baino gehiago izan ditu esposizio jarraitu baten ondorioz eta amiantoa babes neurri berezirik gabe manipulatzeagatik, horietatik 55 dira  Beasaingo lantegikoak.

Amiantoaren biktimak eta haien senideak ez dute inolako babesik, laneko gaixotasun hori lanekotzat aintzat hartzeko, langileek beren kasua banaka auzitara aurkeztu behar dutelako, eta, kasu askotan, agente hilgarri horren eraginpean egon ziren enpresak itxita daude dagoeneko. Kalte-ordainak urriak eta noizbehinkakoak izaten dira. Eta horri gehitu behar zaio asbestosirako 10-20 urte pasa behar direla gaixotasuna agertu arte, eta mesoteliomaren kasuan, berriz, 20-40 urte, eta horixe da laneko gaixotasuntzat onartzeko zailtasuna.

Egoera bereziki tragikoa da, bere gordintasunagatik eta aintzatezpen ezagatik, are larriagoa da amiantoarekin lotura izan duten emakumeen kasua gizonena baino. Amiantoa mikrofibra bat da, eta industriako langileak  etxera eramaten du laneko jantzian. Eta nork garitzen du arropa etxean? Bada, emakumeak. Ehunka emakume, agian milaka, gaixotu egin dira beren etxeetan, senarren buzoa garbitzeagatik eta agente kantzerigeno hori zeharka arnasteagatik. Emakumeak, beste behin ere, ikusezinak dira, beren aitak edo gizonezko kideak baino ikusezinagoak.

Horregatik guztiagatik da hain  beharrezkoa amiantoaren biktima guztien aurpegia ezagutzea, beren lanetan agente horren eraginpean egon direnenak, inguruko biktimenak, amiantoaren eraginpean egondako industrietatik hurbil dauden bizilagunenak – Donostiako Altza auzoa – Eta, era berean, garrantzitsua da amiantoaren eraginpean egon diren emakumeez ez ahaztea; izan ere, haiek ere, garbiketa- edo zaintza-lanengatik, laneko gaixotasun bat izan dute.

Azken batean, amiantoaren biktimentzako konpentsazio-funts bat bezain zentzuzkoa eta beharrezkoa den zerbait ezartzen duen ekimen honek, gainditu gabeko gaia da.

Podemos Ahal Dugu aspalditik ari da kausa hori bultzatzen eta biktimen elkarteei laguntzen. Proposamena Eusko Legebiltzarretik iritsi zen Kongresura, adostasun politiko, sozial eta sindikalarekin, baina badirudi hori ez dela nahikoa. Horregatik, Podemos Ahal Dugu-k gobernu sozialistarekiko negoziazio-mahaian jarri du Funts hori sortzea lehentasun gisa.

Hala eta guztiz ere, badirudi Ogasun ministroari amiantoaren biktimak konpentsatzeko funtsak kontuak deskoadratzen dizkiola. Gehiegitan entzun dugu ez dagoela dirurik, eta beti egoten da; galdera da zeintzuk diren sozialistek Jaurlaritzan dituzten lehentasunak, ea uste duten amiantoaren biktimei erreparazioa emateko neurri hori premiazkoa dela edo, aitzitik, kaltetuek sine die itxaroten jarrai dezaketen.

Lanean jarraituko dugu. Euskal langile askorentzat bidezkoa den zerbait aldarrikatzen jarraituko dugu.