Europan, eta gure kasuan, Euskadin, tragedia hori kontabilizatu egiten dugu, guretzat ohikoagoak diren beste faktura batzuen bitartez: faktura ekonomikoez. Eta kasu honetan, erantzukizun gutxien dutenek eta zaurgarrienak direnek ordaintzen dituzte.

Komeni da ohartaraztea: egungo inflazio-krisia ezin da aitzakia gisa erabili, errezeta neoliberalen preskribatzaileek nahi duten moduan, hain zuzen ere enpleguari eta soldatei erasotzeko, gehiengo sozialei sakrifizio gehiago inposatzeko. Preseski, kontrakoa behar dugu betikoek ordain ez dezaten.

Lehenik eta behin, lehenbailehen erantzun behar zaie euskal herritarren oinarrizko beharrei. Ildo horretan, langileen eroste-ahalmena blindatu behar dugu, enpleguak babestu behar ditugu kaleratzeak ekiditeko, eta gizarte-babeseko egungo euskal sistemaren estaldura eta irismena zabaltzea ahalbidetuko duten proposamenak bultzatu behar ditugu: DSBE indartzea, neurri gehigarriak onartzea, hala nola hazkuntzako prestazio unibertsala ezartzea, 100 eurokoa seme edo alaba bakoitzeko, edo 250 euroko osagarria sortzea hilean 1.000 eurotik beherako pentsioei. Hala eskatu diogu lehendakariari.

Bigarrenik, premiazkotasunak ez dezala eragotzi garrantzizkoari aurre egitea.

Nahiz eta aipatutako neurriak eta beste batzuk oso beharrezkoak izan, babes-sare gisa jardungo lukete krisi luze eta sakon baten aurrean, ez gaitezen engaina, zulo gehiegi dituen sistema zahar bati jarri nahi zaizkion adabakiak dira. Ez dute konpontzen eredu baten narriadura, hain zuzen ere herritarrei bizitza duinak, bizitza onak herritarrei eta are gutxiago hurrengo belaunaldiei bermatzeko gai ez den eredu horrena.

Krisi ekonomiko hau Ukrainako gerraren ondorio zuzena ez den krisi energetiko batetik abiatzen da. Pandemiak gure osasun-sistemaren pitzadurak agerian utzi zituen bezala, gerra honek mahai gainean jarri du Euskadik energia arloan duen egoera ahula. Hau da, lehen ere pairatzen genuen arazo bat areagotu da, oligopolio energetikoarekiko erabateko mendekotasunaren ondorio dena.

Azken batean, pandemiak eta Ukrainako gerrak eragindako krisiek agerian utzi dituzte gure sistemaren ahuleziak: gizarte-babeserako sistema gero eta merkantilizatuagoa da eta dituen osasun- eta zaintza-zerbitzu publikoak ez dira nahikoak, eta energia-eredu kaltegarria da, ez planetarentzat bakarrik, baita pertsonen eta familien ongizaterako ere.

Ez al dira nahikoak zantzu horiek ondo ez goazela pentsarazteko? Ez al dago inor bolantean Euskadin?

Lehendakariak proposatu duena betikoa errepikatze hutsa da. Ez dago herri ereduari buruzko hausnarketarik. Aldatu beharrekoa betikotu egin nahi da, ezer zalantzan jarri gabe. Zoritxarrez, Eusko Jaurlaritza, EAJ buru dela, bere eredu neoliberal zaharrean korapilatuta dago, eta eredu horrek euskal gizartearen aberastasun nagusiak ahultzen ditu pixkanaka: alegia izaera ekintzailea eta kooperatiboa, elkartasunaren eta berdintasunaren balioak, ongizatearen eta guztiok partekatzen dugunaren ideia, naturarekin, lurrarekin eta bere zaintzarekin duen harreman estua; aitzitik, eredu horrek horien ordez, hauek aukeratzen ditu: ekonomia birtuala, likidoa, espekulatiboa, euskal lurrarekiko eta gure lurrarekiko begirune gutxikoa.

Bada garaia bolantea guztion artean birarazteko eta norabidea aldatzeko; trantsizio-programa bat diseinatzeko, herrialde berri baterako ibilbide-orria idatzia duena, sistema ekonomiko eta sozial jasangarriagoa eta berdinzaleagoa, feministagoa, eta gureagoa duena.

Euskal gazteei itxaropena emango dien herri-proiektu bat, langileei bermeak eskainiko dizkiena eta emakumeak interpelatuko dituena: hitz egin dezagun, beraz, lan-banaketaz (produktiboa eta ugaltzailea) eta lanaldia murrizteaz, aberastasunaren banaketaz eta fiskalitate progresiboago eta bidezkoago baten alde egiteaz, etxebizitza duin eta eskuragarriago baten hornikuntzaz, zaintzarako euskal sistema unibertsal batez, osasun mentalaz edo Erkidegoko trantsizio ekologiko bidezkoaz.

Ohar gaitezen. Frantziako presidentetzarako hauteskundeen lehen itzulian, Frantzia Intsumituak proposamen ausartak, eraldatzaileak, ezkerrekoak egin ditu, eta oso gertu egon da bigarren itzulira pasatzetik. Ezkerreko gainerakoak, sozialistak barne, beren errezeta zaharrei ainguratuta hondoratu dira.

Batasuna, diskurtsoaren argitasuna eta gehiengo sozialak barne hartzen dituzten proposamen eraldatzaileak dira, ilusioa piztu eta itxaropena itzuliko duen Fronte zabala eratzeko beharrezkoak diren osagaietako batzuk. Horixe da erronka Euskadin ere.

Euskadik hezkuntzaren aldeko herrialde-ituna behar du. Aurten euskal hezkuntzaren legea onartuko da eta asko dago jokoan. Hezkuntza ezinbesteko tresna da gizarte-kohesiorako eta desberdintasun txikiagoko, etorkizun anitzagoaren eta hobearen oinarriak finkatzeko. Erronka, beraz, izugarri handia da, eta gai honetan maila ematea, Elkarrekin Podemos IUn ardura osoz hartzen dugun erantzukizuna da.

Gure proposamenak ezagunak dira, etengabe errepikatzen baitugu zeintzuk diren. Jakina da, halaber, hezkuntza-itunaren zirriborroa oso urrun zegoela gure eskaeretatik. Baina tematiak gara eta sentitzen dugun erantzukizunak gobernuarekin negoziazio bat ekiteari bultzatu gaitu. Negoziazio zintzoa eta goi-mailakoa.

Bi dira gure oinarriak negoziazio honetan. Eskola mapa hobeto planifikatzea, bereizketarekin amaitzeko, eta publifikatzean aurrera egiteko neurri zehatzak hartzea. Ghetorik ez duen eskola publiko indartsu, anitza, eta euskaldun batek Euskadi hobea eraikitzeko aukera emango digu. Hori da negoziatzen ari garena eta horretarako  uzten ari gara azala.

Negoziazioa luzatzen ari da, bilerak amaigabeak dira, baina eduki programatikoei buruz negoziatzen ari gara. Atzean geratzen da zehaztasun eza. Behar duguna da neurri eta konpromiso zehatzak bere gain hartuko dituen herrialde-itun bat. Astebete geratzen da oraindik, eta gogor lan egingo dugu, oso kontziente garelako dugun rolaz. Geu gara gobernua mugi dezakeen indar bakarra eskola publikoa indartzeko. Blindatu egin behar dugu eskola publikoa. Badakigu zein den gure zeregina, eta irmo hartzen dugu gure gain, erantzukizunez eta lidergoz, eta ziur gaude hezkuntza-itunak hobea izango dela gu bertan bagaude.

Datozen egunetan negoziatuko dugu, diskrezioaz, zarata mediatikoetatik urrun, itxaropentsu eta  ikuspegi zabalaz. Horixe merezi du euskal eskola publikoak, horixe behar du Euskadik eta geuk lortuko dugu. Horretarako negoziatzen dugu eta.

Istanbulgo hitzarmena betetzen duelako. Mugimendu feministaren aldarrikapen asko dakartzalako. 2003an genero indarkeriaz eraildakoak zenbatzen hasi zirenetik dagoeneko (zenbaki ofizialen arabera) 1.117 emakume hil dituztelako beren bikotekide izandako gizonezkoek. feminicidio.net webgunearen arabera iaz 78 emakume hil zituztelako, eta aurten jada hamabi emakume.

Desadostasunak agertzeko garaia ez delako. Horrelako tresnek modua ematen dutelako indarkeria matxista askotarikoak borrokatzeko eta eskuin muturraren diskurtso misoginoei eta negazionistei aurre egiteko. Soldata arrakala egiazkoa delako, %20 ingurukoa. Pandemiak areagotu egin duelako genero desberdintasuna, eta zainketa betidanik egon denaren gain utzi duelako: emakumeen gain, alegia. Arrazoiak nahiko eta sobra ditugu.

Legeak lehenengoz aitortzen dituelako berariaz haurrak, nerabeak eta emakume transexualak genero indarkeriaren biktimatzat. Zeren eta lehenengoz, halaber, ez delako lotuko zerbitzuen eskuragarritasuna aurretiko salaketa batekin. Estatistikak eta inkestak egiteko irizpide espezifikoak hartu direlako eta horrek indarkeria matxisten diagnostiko hobeak ekarriko dituelako.

Indarkeriari aurrea hartzeko neurriak finkatuko dituelako. Sentsibilizazioaren zama handituko duelako eta Administrazioan aritzen diren guztiek nahitaez prestatuta egon behar dutela finkatuta geldituko delako.

Gainera, legearen betebeharra botere publikoetara zabalduko delako, Eusko Legebiltzarrera, Batzar Nagusietara, Arartekora, Kontuen Auzitegira eta Euskal Herriko Unibertsitatera. Berdintasunaren Behatokia sorraraziko duelako. Ez da gutxi.

Zis-heterozentrismo zuri eta kapazitistatik harago begiratzen duelako eta neurriak garatzeko beharrezkotasuna ezartzen duelako kolektibo jakinetan: emakume ijitoak, dibertsitate funtzionala dutenak, bazterketa arriskuan edo egoeran direnak, familiak —bereziki monomarentalak—, adinekoak, migratzaileak, preso daudenak eta etxerik gabe daudenak. Azkenean debekatzen dituelako emakumeak onartzen ez diren espazio publikoetako jarduerak, eta hortaz erakundeek zuzenean eta ezbairik gabe esku hartuko dutelako alarde parekideetan.

Gure betebeharra zelako patriarkatuak asmatutako teoria pseudozientifikoen aplikazioa debekatzea, emakumeak zigortzeko erabiltzen zena; esaterako, gurasoen alienazioaren sindromea. Berdintasuna ezabatzeko biztanleko 14 euro bakarrik inbertitzea ez delako nahikoa. 2021eko aurrekontuen moduko agertokirik ez delako berriz gertatuko, ez baitzen %0,1 ere igorri berdintasuna borrokatzera. Hori lortzeko, ehuneko hori handitu beharra dagoelako eta hala egin dugulako, Euskal Autonomia Erkidegoko aurrekontu osoaren %1,5eko minimora heldu arte. Borrokatuko garelako ehuneko txiki hori lurzorua izan dadin eta ez gastuaren sabaia. Indarkeria sexualaren biktimentzako baliabideak bermatu behar ditugulako; besteak beste, 24 orduko krisi etxeen sorkuntza. Haurdunaldia borondatez eteteko sarbideak egiazkoa, librea, segurua eta doakoa izan behar duelako. Jazarpenik, presiorik eta bortxarik gabea. Pribatizaziorik gabea eta hitzartu gabea, zeren eta abortuen %9,3 bakarrik gauzatzen baitira sare publikoan.

Legean zer gehitzea falta den konturatuagatik, uneko beharrek erakusten digutelako —sexu erasoen salaketa kopurua goraka doan honetan; urtarrilean bakarrik %31,6 gorago 2020ko epe berarekin alderatzen badugu— ezin dela atzeratu hain premiazkoa den lege hau. Igoera horrek emakumeen kontrako indarkeria handitu egin dela erakusten digulako, nahiz eta oraindik ez dakigun behar bezala noraino heltzen den zenbaki ezkutuarena, hau da, salaketa jartzera iristen ez direnena; Berdintasun Ministerioak 2018ko inkestan agerrarazi zuen bezala eraso sexualak bikotetik kanpo jasaten dituzten emakumeen %8k bakarrik baitu konfiantza salaketa jartzeko erakundeetan eta segurtasun indarretan.

Lege baten alde egiteak ez duelako esan nahi gero eta gehiago eskatuko ez dugunik, indarkeria obstetrikoa azalarazi behar ez denik, emakumeek haurren hazkuntzan eta erditze ondoko aldian hartutako erabakiak defendatuko ez ditugunik eta sexu hezkuntza osoa bermatu behar ez denik haurrak eta nerabeak hipotekatu gabe, eta arauari erantzuten ez diotenak bazterrean utzi behar direnik. Dibertsitatea balioetsi eta babestu egin behar delako.

Mugimendu feministak —emakumeen eskarmentutik, borrokatik eta aldarrikapenetatik eratu denak, eta hainbeste lagunen gorputza jartzen jarraitzen duenak etorkizuneko belaunaldiek atzerakadarik sufri ez dezaten— legezko esparru bat eskatzen duelako lurreratzeko eta egiazko politikak egiazko emakumeetara hurbilarazteko. Asko dira zergatiak, arrazoi nahikoa eta sobra dagoelako Berdintasun Legearen erreforma hau aldezteko.

Joan den urtearen amaieran, Osakidetzak eta Eusko Jaurlaritzak Eskualdeko Ospitaleko bloke kirurgikoa birmoldatzeko asmoa jakitera eman zenetik,  gero eta larriagoa da Bidasoko eskualdean nozitzen ari  den arazoa. A priori, birmoldaketak albiste ona izan beharko luke Irungo, Hondarribiko eta Bortzirietako udelerrien artean osatzen ditugun ia 100.000 biztanleontzat, baina iluntasuna eta aurreikuspen falta dira nagusi; hori dela eta, alarmak piztu dira hasieratik osasun-langileen eta herritarren artean. Eta Gotzone Sagardui Osasun sailburuarentzat eta Eusko Jaurlaritzarentzat buruhaustea izan arren, gu ere erne jarri ginen. Horretarako etorri ginen, eta horretarako egiten dugu lan: pertsona guztien eskubideak bermatzeko, batez ere kontua baldin bada guztiona den osasun publikoa bezalako oinarrizko zerbitzu bat eskuratzea.

Sagarduik zuzentzen duen Osasun Sailak eta EAJ buru duen Eusko Jaurlaritzak proiektua planteatzen duten bezala, ondorio larriak ekarriko ditu zentroko profesionalek pazienteei eskaintzen zaien arreta sanitarioan. Lanak hasi ondoren, erabiliko diren ebakuntza-gelak Donostiako Onkologikokoak izango dira, erabiltzaileei eta ospitaleko langileei eragindako kalte guztiak tartean izango direla. Gure eskualdea ebakuntza-gelarik gabe geratuko da, gutxienez 18 hilabetez. 100.000 pertsonak ikusiko dute hemendik aurrera jasotzen duten arreta sanitarioak oztopo gaindiezinak izango dituela. Medikuak, erizainak eta era guztietako langileak egoera ezin lazgarriagoan. Beraz, egoera onartezin baten aurrean gaude.

Oso tristea da, gure osasunaz ari garenean, Euskadik  ez izatea egoerak eskatzen duen mailan dagoen gobernu bat. Aitzitik, ez ditugu merezi daukagun Gobernua ezta Osasun sailburua ere; horiek beren interesei baino ez diete begiratzen. Irungo herritar gisa, Eskualdeko Ospitaleko erabiltzailea eta pazientea naiz, eta, beraz, erraza da proiektu honek eragingo dien pertsona guztien azalean jartzea. Kezka areagotu egiten da geure buruarengan ez ezik, senide eta maite ditugun pertsonengan ere pentsatzen dugunean, hain zuzen ere Donostiako ebakuntza-geletara bideratu ahal dituztelako; horrek esan nahi du, zorte pixka batez, Onkologikora iristeko, ordu erdiko ibilbidea edo egitea autoz. Eta, premia eginez gero, larrialdietara ahalik eta lasterren joateko ibilgailu partikularrik ez dutenak ere kontuan hartu behar ditugu.

Zentzu horretan, beldurgarria da ikustea nola gaur egun oraindik ez dakigun ziur Onkologikoa prest ote dagoen materiala eta pazienteak bertako instalazioetara eramateko. Bitartean, neure buruari galdetzen diot, politikari gisa, baina baita herritar gisa ere, PSE-EEk egoera horren aurrean duen jarreraz. EAJren gobernukideak ezin du besoak gurutzatuta geratu hori guztia gertatu arte. Erantzukizuna partekatua da, are gehiago kontuan hartzen badugu Irunen Jose Antonio Santanok duela alkatetza.

Duela egun gutxi irakurri genuen nola  euskal sozialisten buru Eneko Anduezak EAJ gaitzesten zuen lan erreformari buruzko jarreragatik, esanez ez zukeela inolako arazorik izango bere gobernukidea kritikatzeko. Bada, Bidasoko Ospitaleko obraren ondoriozko kaltetuak izango garenok eskertuko genuke gai honetan ere jarrera hartzea gobernuko kidearen aurrean, Irungo alkateak adierazpen instituzional bat sinatuz egin duen bezala. Adierazpen horretan, Udaleko talde politiko guztiek, jeltzaleek izan ezik, proiektua geldiarazteko eskatzen dute. Testuan, sinatzaile guztiok eskatzen dugu, halaber, elkarrizketa-mahai bat irekitzea eragindako udalekin, ospitaleko profesionalekin eta Osasun Bidasoa plataformarekin, datozen hamarkadei begira, ospitaleari behar tekniko eta sanitarioak emateko proposamenak aztertzeko.

Milaka pertsonen osasuna dago jokoan. Ezin dugu onartu gure osasun publikoa desegin nahi dutenek -beren giza baliabideak eta baliabide materialak muturreraino xahutuz-, eurenarekin ateratzea. Ezin dugu onartu, azken batean, herritarren ongizatearen kontura beren onuran bakarrik pentsatzen duten horiek beren helburua lortzea.