Politikak, ulertu behar den moduan ulertuta, hau da, pertsonen bizitza hobetzera bideratuta dagoenean, berehalako konponbideak eskaini behar dizkio hain larria den osasun mentalaren arazoari. Horixe da, hain zuzen ere, Elkarrekin Podemos-IU taldeak aste honetan Eusko Legebiltzarrean erregistratu duen lege-proposamenaren helburua.

Izaki zaurgarriak gara. Pandemia honek gogorarazi besterik ez digu egin. Gure izaeraren ispiluaren aurrean jarri gaitu, eta gogora ekarri digu, gure potentzial guztiarekin eta lortzeko gai garen aurrerapen teknologiko ugarirekin, gure gorputzek eta gogamenek zaintza behar dutela. Elkarren menpean gauden izakiak gara, elkarren beharra dugu; loturek, afektuek eta komunitateak segurtasuna eta ongizatea ekartzen digute.

Baina badirudi kontrako norabidean goazela, aurrerapen materialean, indibidualismoan, lehiakortasunean, autosufizientzian zentratuegi dagoen mundu batekin egiten dugu topo, osagai horiek guztiak ezinbestekoak baitira egungo eredu sozioekonomiko neoliberal eta kapitalistari eusteko. Horrek esan nahi du milaka pertsona isolatu isilean sufritzen ari direla, inolako sarerik gabe.

Pedro Miguel Echenique, Ikerketa Zientifiko eta Teknikoko Asturiasko Printzearen sariduna eta gaur egun Donostia International Physics Centerreko presidentea parafraseatuz “zientzia eta kontzientzia behar ditugu”. Gaur egun, arrastoa uzten ari da krisi honetan ohi baino azkarrago asimilatu behar izan dugun zaurgarritasun-kontzientzia.

COVID19aren krisiak areagotu egin du aro digitalaren ziurgabetasun giroa, eta beldurra, tristura, antsietatea, frustrazioa, ezintasuna, etsipena eta itxaropen falta eragin ditu jende askorengan.

Ez dugu ezer berririk adierazten pandemiak herritarren osasun mentala astindu duela aditzera ematen dugunean eta gazteen artean, adibidez, suizidio-saiakerak modu kezkagarrian areagotu direla. Adingabeen kasuan, osasun mentalaren arazoak %108 handitu dira 2019tik 2021era, eta OMEk iragarri du 2030ean depresioa izango dela munduko gaixotasun nagusia, eta, gutxi gorabehera, biztanleriaren %25ek izango duela osasun mentaleko arazoren bat bere bizitzan. Gaur egun, hamar pertsonak egiten dute beren buruaz beste egunero Espainian, eta gorakada nabarmena gertatu da azken urteetan (dezente handiagoa da kopurua emakumeen artean gizonen artean baino). Euskadi suizidioen kopuruan hazkunderik nabarmenena izan duten erkidegoen artean dago.

Hain zuzen ere, neska euskaldun batek astindu zituen gure kontzientziak pandemiaren erdian bere buruaz beste egin zuenean, hainbat txio programatuta utzi zituela. Txio horiek argia ikusi zuten aspaldi ohartarazten zen ekintza bat egin ondoren, alegia bere buruaz beste egin zuenean; izan ere, laguntza bat eskatu arren, ez zitzaion eman nola eman laguntza hori ez jakiteagatik. Txio horietan jasotako arreta desegokia kritikatzen zuen, baliabideak eskatzen zituen, eta horrela salatzen zuen, ahalik eta modurik mingarrienean, osasun mentalaren arretarako gure zerbitzuen egoera negargarria agerian utziz.

Espainiak huts egiten du prebentzioan. Zuzenean kaltetutako pertsonek eta haien senideek denbora daramate abisatzen ez gaudela behar bezala prestatuta, tabuak hautsi behar direla, horretaz hitz egin behar dela, entzuten eta prebenitzen jakin behar dela, eta estigma bidegabeekin amaitu behar dela. Gure osasun publikoari baliabideak eta jarraipenerako zein arreta egokirako gaitasuna falta zaizkio. Espainian, osasunean inbertitutako 100 eurotik bost baino ez dira osasun mentalerako inbertitzen, eta Europan, berriz, zazpi euro inbertitzen dira batez beste (zortzi eta hamaika euro, hurrenez hurren, Frantzian eta Alemanian). Aitzitik, osasun-gastuaren %40 farmazeutikoa izan zen, psikofarmakoen kontsumoa izugarri hazi baitzen. Gainera, Espainia da suizidioa prebenitzeko plan nazionalik ez duen gure inguruko herrialde bakarra, osasun mentaleko estrategia zaharkitua dugu, eta haur eta nerabeen psikiatrian espezialitaterik ez duen Europar Batasuneko herrialde bakarra gara.

Horregatik guztiagatik, Elkarrekin Podemos-IUtik lege-proposamen bat aurkeztu dugu Eusko Legebiltzarrean, osasun mentalaren arreta gure osasun publikoko sisteman behar bezala txertatu behar dugulako edo, bestela, baliabide ekonomiko gehien dituzten pertsonek bakarrik izango dutelako kalitatezko arreta terapeutikoa jasotzeko aukera. Plan integral bat, Osakidetzan inbertsio publiko handiagoa egingo duena, non prebentzioa lehenetsiko den diagnostiko berantiarretatik eratorritako muturreko kasuak ez pairatzeko; jarraipen psikologikoa indartuko duena, ibilbide luzeko tratamenduak lehenetsiz, pertsonei behar besteko kudeaketa-tresnak emango dizkietenak; eta, azkenik, estigmarekin amaitzeko xedeaz, funtzio pedagogikoa eta hezitzailea gizartera bideratuko duena. Depresioak edo osasun mentaleko arazoek ez lukete inoiz lotsa-arrazoi izan behar, eta ez lukete erruduntasun-sentimendurik eragin behar jasaten dituzten pertsonengan.

Kolektibo batzuk bereziki zaugarriak dira, eta hori are nabarmenagoa izan da pandemiak ezarri dituen inguruabar berezietan: gazteengan, emakumeengan, prekarietate ekonomikoko edo gizarte-bazterketako egoeran dauden pertsonengan, sektore soziosanitarioko profesionalengan beraiengan, lehen lerroan lanean hainbeste denbora daramatenengan. Baina kontuan hartu behar da guztiongan duela eragina Horrela, politikatik osasun mentalaren arazoarekiko erakutsi behar dugun sentsibilitatea norbanakoarenetik haratago doa. Eraiki nahi dugun gizarte-ereduarekin zerikusi handia duen arazo kolektibo baten aurrean gaude.

Depresioaren definizio errepikari batek lotzen du depresioa itxaropen ezarekin. Salvador Simó UVic-UCCko Osasun Mentaleko Katedrako zuzendaritzako kideak azaldu du maila pertsonalean itxaropenik ez izateak gogaitasun eta hutsunearen sentsazioko egoeretara garamatza, eta, horregatik, etsipenean eta depresioan eror gaitezke, suizidioan bere modurik muturrekoenean. Baina haratago doa, maila sozialean faxismoaren gorakadari mesede egiten diola baieztatzen baitu. Gero eta handiagoa den etsipena da gaur egungo gaitz handienetako bat. Trump Etxe Zurira iristeari buruz, Chomsky-k azaldu zuen jendeak etsipenez eman ziola botoa. Horretaz baliatzen dira politikoki buloaren, desinformazioaren eta haserrearen bidez funtzionatzen dutenak.

Itxaropena indar kolektibo handia da, eta ezin dugu galdu, ez indibidualki ez sozialki. Eta horrek garrantzi berezia hartzen du krisialdietan, gizakiongan beldurra nagusitzen denean. Krisi handi guztiek (eta zeharkatzen ari garen krisia, horrelakoa da) potentzial bikoitza dute: irteera negatibo bat, frustrazioaz baliatzen dena eta ahal duenak bere burua salbatzearen alde egiten duena, non gutxi batzuek bakarrik irabazten duten; eta beste bat, positiboa, konstruktiboa, krisiak uzten dizkigun defizitak eta irakaskuntzak identifikatzen dituena, guztiona den horri garrantzia ematen diona eta inor atzean utzten ez duen irteera bat planteatzen duena.

Komunitate batean gure artean zaintzen gara, batzen gaituenari, gure loturei eta gure premiei erreparatzen diegu. Bizitzea merezi duten bizitzak eraikitzen ditugu, bizitza onak. Poztasunak eta ongizateak sinonimo gisa funtzionatzen dute ia, eta hori kontuan hartu beharreko gauza baliotsua da ongizate-estatu berri bat berreraikitzea hain beharrezkoa zaigun une historiko honetan. Elkarrekin Podemosek Eusko Legebiltzarrean aurkeztutako Osasun Mentalaren Legea tresna eraginkorra izan daiteke horretarako.

Almudena Grandesek zioen poza gorrotoa baino arma indartsuagoa dela eta irribarreak amorru eta etsipen keinuak baino baliagarriagoak eta basatiagoak direla. Eta beste hau ere esaten zuen:

“Ez dago lanik, ez ahaleginik, ez errurik, ez arazorik, ez auzirik, ezta akatsik ere, aurre egitea merezi ez duenik, betiere azken helburua poztasuna bada”.